Het bos dat zich niet aan de regels hield.
Hoe een Tsjechische boswachter uitdagingen conventionele benaderingen voor bosherstel
door Gesche Schifferdecker (Europees Bosinstituut)
Wat is de "juiste" aanpak voor een bos na een verstoring? Hoe definiëren verschillende groepen een "gezond" bos? Wanneer is ingrijpen noodzakelijk – en wanneer is niet ingrijpen wellicht de betere keuze? Deze vragen brachten ons samen met zeven internationale en Tsjechische journalisten voor een bezoek aan een heel bijzonder bosgebied, Velká Bíteš, in de regio Monravia in Tsjechië.
Samen met onderzoekers, beleidsmakers en bosbouwdeskundigen wilden we wetenschappelijke, beheersmatige, ecologische en maatschappelijke perspectieven verkennen om de veranderende bossen beter te begrijpen en erop te reageren. Op een zonnige vroege herfstdag nam onze lokale gids en bosbeheerder, Jiří Nohel, ons mee op een boeiende excursie naar verschillende locaties, waar elk bosperceel zijn eigen verhaal vertelde.
Eerste halte: conventioneel verstoringsbeheer
Acht jaar geleden werd dit deel van het Tsjechische landschap geteisterd door een schorskeverplaag – een gebied dat voorheen gedomineerd werd door sparren- en dennenbossen, die decennialang economisch zeer lucratief waren. We begonnen onze excursie met een bezoek aan een gebied dat niet door Jiří werd beheerd, maar op een meer conventionele manier werd aangepakt: een groot deel van het gebied werd na de verstoringen kaalgekapt, gevolgd door een kostbare herbeplanting. Meer dan € 20,000 per hectare werd besteed aan herbebossing, vertelde Jiří ons. Het eerste wat ons echter opviel, was hoe moeilijk het was om dit gebied een bos te noemen. Naast wat dood sparrenhout zagen we vooral gras. Enkele aangeplante beuken stonden er nogal eenzaam – ze hadden te lijden gehad onder de droogte en hitte van dit jaar – en als schaduwminnende soort hadden ze het over het algemeen moeilijk in deze open, droge omstandigheden. "Vanuit ecologisch oogpunt is dit gewoon geen goede plek voor deze soorten om te gedijen", aldus Jan Hofmeister, universitair docent en bosecoloog aan de Tsjechische Universiteit voor Levenswetenschappen.
Staand hier met Jiří en de groep mensen van over de hele wereld, begonnen we te begrijpen dat het verhaal niet zozeer ging over een droogte die werd gevolgd door aanvallen van schorskevers. Het ging er veeleer om hoe wij reageren op verstoringen, zodra die zich voordoen in ons landschap.
"De natuur kent cycli," was de boodschap die we meekregen uit ons gesprek bij de eerste stop van de excursie. Toch had de bosbouw in Tsjechië geprobeerd die cycli te doorbreken, benadrukte Jiří. Als bosbeheerder bekeek hij het probleem van bosverstoring anders dan het meer conventionele bosbouwmodel. En, belangrijker nog, hij was bereid om naar dat verschil te handelen.
Tweede halte: dood hout voor het leven
Bij onze tweede stop was het contrast opvallend. Dit gebied behoort toe aan zeven gemeenten en de stad en wordt beheerd door Jiří. Ongeveer 70 procent van het bos werd gekapt na de schorskeverplaag. Destijds, in 2019/2020, konden beschadigde bomen echter voor slechts €5 per stuk worden verkocht. Jiří nam een ongebruikelijke beslissing: in plaats van fors te investeren in het planten van bomen, ook wel "kunstmatige verjonging" genoemd, liet hij een groot deel van het bos op natuurlijke wijze herstellen.
Deze beslissing viel niet in goede aarde.
Voor veel mensen die gewend waren bossen te beheren door middel van aanplant, kappen en regulering, leek het simpelweg aan hun lot overlaten van het bos op verwaarlozing. Jiří was bang dat hij spijt zou krijgen van zijn beslissing: "Ik heb gebeden dat het zou lukken." Acht jaar later had hij geen spijt, maar was hij trots dat hij zich aan zijn plan had gehouden.
Op die plek had de berk de leiding genomen. Jonge loofbomen kwamen eronder op. Het bos werd structureel diverser, en met die diversiteit kwam een grotere weerstand tegen droogte, zei Jiří. Dode bomen stonden en lagen verspreid over het landschap. Op het eerste gezicht leken ze afval. Maar Jan legde hun rol uit: dood hout slaat koolstof op, voedt ecosystemen en creëert leefgebied. Vogels gebruiken de dichte berkenlaag. Grazende dieren zoals het rijhert stuiten op natuurlijke obstakels. Dit maakt het bijvoorbeeld mogelijk dat kleine eiken groeien, waarvan de bladeren anders zouden zijn opgegeten.
We bespraken ook een aantal afwegingen: dood hout dat nog overeind staat, is gevaarlijk om langs te lopen, omdat het elk moment kan omvallen. Daarom nodigde dit bos ons niet uit om binnen te gaan. "Maar misschien kunnen mensen dat af en toe wel accepteren – zodat het bos kan gedijen", zei Miroslav Svoboda, hoogleraar bosecologie aan de faculteit bosbouw en houtwetenschappen van de Tsjechische Universiteit voor Levenswetenschappen in Praag en wetenschappelijk ondersteuner van Jiří's werk. Voor het opschalen van deze aanpak zouden de veiligheidsproblemen voor bezoekers een obstakel kunnen vormen – maar we vroegen ons af: zouden mensen, als ze de waarde van dood hout voor het daadwerkelijke herstel van de natuur zien en erover leren, zo'n beperking op bepaalde locaties accepteren?
Derde halte: een toevluchtsoord voor biodiversiteit
Bij de derde halte voelde Jiří's experiment nog radicaler aan. In een gemeenschap van slechts 50 inwoners vroeg hij de lokale beleidsmakers om zijn aanpak te vertrouwen. In plaats van alle door de schorskever aangetaste sparren te verwijderen, liet hij ze staan.
Nu waren de resultaten overal zichtbaar.
Berken, wilgen, eiken, beuken, essen, kersenbomen en zilversparren verschenen op natuurlijke wijze. Jiří' vertelde dat er lynxen en wolven waren gezien en dat de lokale bevolking een grote uil door het landschap had zien trekken. Later kwamen we erachter dat alle esdoorns en eiken in dit gebied van 40 hectare afkomstig waren van slechts twee esdoorns en twee eiken. De natuur heeft blijkbaar een verrassend efficiënt verspreidingssysteem.
Over het algemeen pleit Jiří ervoor om, waar mogelijk, paarden en tractoren te gebruiken in plaats van intensieve machines, en is hij van plan om na de oogst zo'n 20 procent van de bomen te laten rotten en zo een toevluchtsoord voor biodiversiteit te creëren. Wat de houtkap betreft, maakte Jiří duidelijk dat zijn besluit om niet in te grijpen ook een economische overweging was. Hij wilde kosten besparen voor zowel de staat als de lokale gemeenschap, kosten voor houtwinning en herbeplanting. Zijn aanpak van bosbeheer is echter ook gericht op houtproductie, met een integrale benadering om tegelijkertijd biodiversiteit en de veerkracht van het bos te bevorderen.
Tijdens onze wandeling door het bos beseften we dat Jiří's aanpak niet echt "nietsdoen" was. Hij had ervoor gekozen om niet tegen de natuurlijke processen te vechten, maar ermee samen te werken.
Vierde halte: de wildernis in.
Bij onze laatste stop leek elke paar meter een nieuwe verrassing te onthullen. "Deze bosgemeenschap barst van het leven," zei Jiří trots en met een glimlach. Het was overduidelijk: dennenbomen op de bovenste laag, overal dood hout, jonge berken, esdoorns en kersenbomen, vijf meter hoge bomen die hier een paar jaar geleden nog niet stonden, en zelfs een nest van een zwarte ooievaar. Het was het "wildste" bos dat velen van ons ooit hadden gezien. "Dit is een van de weinige bossen in Tsjechië waar geen houtkap heeft plaatsgevonden," vertelde Miroslav ons. Hij deelde ook een anekdote over een bezoek aan dit bos met beheerders die een "natuurvriendelijke" aanpak hanteren. "Dit bos was veel te wild voor hen," lachte de professor.
Tot slot gaf onze gids ons nog iets mee om over na te denken: "Hoewel hout een geweldig materiaal en een waardevolle grondstof is, is alles wat we gebruiken om te leven overgedimensioneerd", zei Jiří. Daarom pleit hij voor een circulaire, biobased economie en nulgroei.
Toen we het bos verlieten, bekroop me plotseling het gevoel dat Jiří's meest opmerkelijke kwaliteit niet is dat hij precies weet wat er van het bos zal worden. Het is dat hij bereid is het bos voldoende ruimte te geven om dat zelf te ontdekken.














































