Voorbij hout: hoe experts de toekomst van niet-hout bosproducten zien.

door Gesche Schifferdecker, Jukka Tikkanen, Mikko Kurttila en Rainer Peltola

Wanneer je een Fins bos verkent met experts als Jukka Tikkanen, Mikko Kurttila en Rainer Peltola, besef je al snel dat de bosbouw veel meer te bieden heeft dan alleen hout. Tussen de bomen en onder het bladerdak schuilt een stille overvloed: takken van sparren, sap van berken, paddenstoelen, hars, bessen. En nu, meer dan ooit, krijgen deze niet-hout bosproducten (NWFP's) aandacht in de bosbouwplanning.

Een productieve bosbessenstruik (foto: Rainer Peltola)
Een productieve bosbessenstruik (foto: Rainer Peltola)

“De integratie van NWF-producten in de bosbouwplanning hangt echt af van het product. Als de gegevens over de houtvoorraad actueel zijn, komen de beste productieschattingen voort uit producten die van bomen worden verzameld – sparrenscheuten, hars, sap, berkenbladeren”, aldus Jukka Tikkanen, onderzoeksdirecteur aan de Universiteit van Oost-Finland. Digitale tools zoals de Finse Metsään.fi We willen landeigenaren de mogelijkheid bieden om deze mogelijkheden te onderzoeken in combinatie met houtgegevens: de integratie van NWTP's is technisch gezien als pilotproject uitgevoerd, maar is nog niet standaard ingevoerd.

Voor bessen en paddenstoelen benadrukt Jukka echter de noodzaak van veldwerk: "Algemene schattingen van bessen- en paddenstoelenopbrengsten geven een goede indicatie, maar voor commerciële berekeningen zijn veldonderzoeken nodig."

De afgelopen jaren heeft zijn team geëxperimenteerd met bosbouwplanning gericht op natuurproducten. Dit is een praktische aanpak die terreinbeoordeling combineert met overleg tussen de planner en de landeigenaar. "Het is bedoeld om landeigenaren te helpen natuurproducten als aanvullende bedrijfsactiviteit te ontdekken. Hout hoeft niet het enige te zijn", benadrukt Jukka.

Wat een bos te bieden heeft: bedrijfsplanning

Voor Mikko Kurttila van het Finse Instituut voor Natuurlijke Hulpbronnen (LUKE) is de eerste stap voor boseigenaren eenvoudig, maar wordt vaak over het hoofd gezien: "Eigenaren moeten nadenken over wat hun bospercelen kunnen opleveren. Sommigen hebben berken die geschikt zijn voor sapwinning. Anderen hebben jonge sparrenbossen die perfect zijn voor het verzamelen van scheuten in het voorjaar, of takken voor de kerstperiode. Oudere dennen of sparren kunnen hars leveren." Hij benadrukt ook de beperkingen die worden gesteld door de rechten van iedereen: "Over het algemeen moeten eigenaren zich richten op niet-houtige bosproducten die buiten de rechten van iedereen vallen. In Finland sluit dit normaal gesproken bessen en de meeste paddenstoelen uit."

Sommige boseigenaren hebben alternatieve mogelijkheden onderzocht, zoals het kweken van medicinale paddenstoelen. "Mensen zijn nieuwsgierig naar het kweken van pakuri, maar het infecteren van substraten is duur en je moet ongeveer tien jaar wachten – ik denk dat dat erg riskant is", zegt Mikko. Voor hem is een realistische bedrijfsplanning essentieel: "Eigenaren moeten een goede berekening maken – arbeidskosten, externe diensten, alternatieve kosten en verwachte inkomstenstromen met verschillende toekomstige prijzen en opbrengsten. De uitdaging is dat er eigenlijk geen adviseurs voor dit soort zaken bestaan. Er zijn wel diensten voor de houtsector, maar niet voor de sector van niet-houtige bosproducten."

De verborgen oogst van het bos

Terwijl Jukka en Mikko zich richten op planning en bedrijfsvoering, heeft Rainer Peltola (LUKE) meer dan tien jaar besteed aan het verbeteren van onze kennis van de NWFP-productie, met name bessen.

“Al meer dan tien jaar maken we bij de voorspellingen van de bessenopbrengst gebruik van een gedeeltelijk burgerwetenschappelijk concept. We hebben vooruitgang geboekt in het verzamelen van waarnemingen en de datakwaliteit is gestaag verbeterd”, legt Rainer uit. De grootste doorbraak kwam toen weergegevens in het voorspellingssysteem werden geïntegreerd: “De grootste stap voorwaarts is de combinatie van weergegevens met bessenwaarnemingen – het modelleren van de weersverschijnselen die de opbrengst beïnvloeden. We hebben nu modellen die het succes van de bestuiving en de rijping van bosbessen, veenbessen en kruipbessen voorspellen.”

Deze modellen leveren input aan Luke's bessenkaartenservicewaar gebruikers voorspellingen kunnen bekijken, zoals het succes van de bestuiving van bosbessen in 2025, op een raster van 5x5 km. "We hopen dat dit plukkers en bessenbedrijven helpt bij het plannen van hun werkzaamheden – door plukkers te begeleiden en de logistiek te plannen", vat Rainer samen.

Een toekomst met een meer diverse bosbouw

De inzichten van Jukka, Mikko en Rainer schetsen samen een duidelijk beeld: bossen bezitten een enorme en deels nog onbenutte waarde – maar alleen als we weten hoe we die waarde moeten interpreteren, meten en benutten. Zoals Jukka concludeert: "Een volledige integratie van hout en niet-hout bosproducten zou de bosbouw duurzamer maken – en onze landschappen verrijken."

En misschien is dat wel de verschuiving die gaande is: een bosbouweconomie die steeds meer geworteld raakt in alles wat het bos in stilte te bieden heeft – seizoen na seizoen, jaar na jaar.

De bosbronnen van Lapland: een onbenut economisch en cultureel bezit

Blogpost door Mikko Kurttila en Esa Huhta

De Finse bossen zijn meer dan alleen een houtbron – ze vormen een enorme natuurlijke voorraadkast vol wilde bessen, paddenstoelen en andere niet-houtachtige bosproducten (NWFP's). Deze bossen beslaan 75% van het landoppervlak en bieden een overvloed aan hulpbronnen die grotendeels onderbenut blijven. In Lapland, waar dennen, sparren en berken de boslandschappen domineren, hebben de verborgen rijkdommen van de natuur zowel economische als culturele betekenis. In Rovaniemi, de hoofdstad van Lapland, Het Finse Living Lab van TRANSFORMIT is gevestigden voor de Internationale Dag van de Bossen 2025 hebben we dieper ingegaan op de rol die niet-houten bosproducten spelen voor lokale gemeenschappen, cultureel erfgoed, toerisme en economische ontwikkeling. 

Jaarlijks rijpen er tussen de 500 en 1,000 miljard kilo wilde bessen – voornamelijk bosbessen en vossenbessen – in de Finse bossen. Toch wordt slechts zo'n 10% geoogst. Voor paddenstoelen liggen de aantallen nog lager: van de naar schatting 1,000 miljard kilo belandt minder dan 1% in de keuken of op de markt. Desondanks is het verzamelen van bessen diepgeworteld in de Finse cultuur. Meer dan de helft van de Finnen verzamelt bessen, en in Lapland loopt dit percentage op tot 78%. Deze traditionele praktijk wordt ondersteund door het Finse "Iedereensrecht", dat mensen toestaat te verzamelen voor persoonlijk of commercieel gebruik, met uitzondering van bepaalde producten zoals mossen en houtachtige plantendelen, waarvoor toestemming van de landeigenaar vereist is.

Naast voeding zijn deze natuurlijke producten steeds waardevoller in de cosmetica-, farmaceutische en ambachtelijke industrie. Actieve bestanddelen uit bessen en planten worden steeds vaker gebruikt in supplementen en gezondheidsproducten, wat hun economische potentieel vergroot.

Afbeelding 1-2: Typische NWFP's uit dennenbossen van Lapland: eekhoorntjesbrood en vossenbessen. Foto's: Erkki Oksanen, LUKE

Rendieren: het culturele en economische icoon van Lapland

Een andere pijler van Laplands natuurlijke rijkdom is de rendierhouderij, een eeuwenoude traditie die nog steeds van vitaal belang is voor lokale gemeenschappen. Rendierhouderij beslaat 36% van het Finse landoppervlak en genereert naar schatting jaarlijks een miljard euro aan directe en indirecte economische voordelen. Rendieren zijn niet alleen een economisch bezit, maar ook een cultureel symbool, met name voor de inheemse Sami. Voor bezoekers is rendiertoerisme een grote trekpleister. Van sledetochten door besneeuwde landschappen tot interactieve ervaringen met herders, de vraag naar authentieke ontmoetingen neemt toe. Toeristen tonen ook interesse in traditioneel rendierambacht, wat een opleving van inheemse kunst en werkmethoden stimuleert.

Figuur 3: Rendieren zijn talrijk in Lapland. Ze vervullen vele rollen: ze zijn de bron van voedsel uit het bos en ze hebben invloed op ander voedsel uit het bos, omdat ze het als voedsel gebruiken. Foto: Erkki Oksanen, Luke

Bosbeheer en de toekomst van de natuurlijke hulpbronnen van Lapland

De meeste Finse bossen worden actief beheerd voor de houtproductie. Bosbouwpraktijken hebben echter invloed op de diversiteit en beschikbaarheid van bosproducten. Traditionele bosbouw op gelijke leeftijd, waarbij kaalkap en herbeplanting plaatsvindt, is gunstig voor vossenbessen, frambozen en sommige paddenstoelensoorten. Continue bosbouw (CCF), waarbij kaalkap wordt vermeden en bossen zich op natuurlijke wijze kunnen herstellen, creëert daarentegen betere omstandigheden voor bosbessen. 

Naarmate de vraag naar natuurlijke producten toeneemt, wordt het steeds belangrijker om bosbouw in balans te brengen met de voorziening van NWFP's. Met duurzaam beheer en meer bewustzijn zouden de Finse bossen nog meer economische kansen kunnen bieden en tegelijkertijd hun ecologische en culturele erfgoed behouden. Deze aanpak wordt verder onderzocht door het Living Lab van TRANSFORMIT in Lapland. De komende jaren zullen we meer inzichten delen over de impact van aangepaste beheerstrategieën op zowel de voorziening van NWFP's als lokale tradities.

Figuur 4: Verschillende NWFP's komen voor in verschillende stadia van bosrotatie in bosbeheer van gelijke leeftijd. Voor CCF is de aanwezigheid anders en is meer onderzoek nodig.